به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع)، این نشست با هدف بررسی تحولات دینی و اجتماعی جمهوری آذربایجان، روندهای مرتبط با هویت دینی و مسئله دین‌زدایی در این کشور، با تمرکز بر موضوع حجاب، پنجشنبه ۱۴ آبان‌ماه برگزار شد.
در این نشست، دکتر سعید طاووسی، استاد تاریخ تشیع و عضو هیئت علمی دانشگاه علامهٔ طباطبایی، دکتر مولایی، عضو هیئت علمی گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی و دکتر حبیب‌الله اسداللهی، مدیر مرکز رصد تیام، به بیان دیدگاه‌های خود پرداختند. همچنین دکتر عبدالعلی‌زاده نیز در ادامه نشست به طرح نکاتی درباره تحولات منطقه و وضعیت ایران فرهنگی پرداخت.
پیشینه تشیع و جایگاه آن در هویت تاریخی جمهوری آذربایجان
دکتر طاووسی در آغاز نشست، با اشاره به وقایع اخیر جمهوری آذربایجان و مسئله حجاب در مدارس این کشور، به تشریح پیشینه تشیع در این منطقه، چگونگی شکل‌گیری و گسترش آن و محدودیت‌هایی پرداخت که شیعیان و مسلمانان جمهوری آذربایجان در دوره‌های مختلف با آن روبه‌رو بوده‌اند.
وی با اشاره به نام‌های تاریخی این منطقه، از جمله اران، آران و شروان، یادآور شد: بخش‌های جنوبی‌تر بیشتر با نام اران و آران و مناطق شمالی‌تر با نام شروان شناخته می‌شدند. این منطقه در دوره‌های نخست تاریخ اسلام به قلمرو جهان اسلام پیوست و در زمان امیرالمؤمنین علی(ع) نیز از مناطق مهم به شمار می‌رفت.
استاد تاریخ تشیع با اشاره به اینکه این منطقه در آغاز عمدتاً اهل سنت بوده است، شکل‌گیری جریان‌های شیعی را پیش از ظهور دولت صفوی دانست و افزود: شیخ جنید، پدربزرگ شاه اسماعیل صفوی، فعالیت‌هایی در این منطقه داشته است. او گرایش‌های شیعی داشت و سرانجام در همین منطقه به دست حاکم آن کشته شد.
وی گسترش تشیع را در دوره صفویه، به‌ویژه پس از ظهور شاه اسماعیل و تصرف باکو، شتاب‌گرفته توصیف کرد و گفت: در دوره شاه عباس صفوی، حاکمیت ایران بر این منطقه تثبیت و تشیع به‌تدریج به بخش مهمی از هویت تاریخی و اجتماعی شهرهای مختلف این منطقه تبدیل شد؛ به‌گونه‌ای که در بررسی تاریخ شهرهایی مانند شماخی، دربند، لنکران و باکو نمی‌توان از حضور و نقش تشیع چشم‌پوشی کرد.
طاووسی با اشاره به جمعیت حدود ۱۰ میلیونی جمهوری آذربایجان، اظهار کرد: به گفته برخی آمارها، حدود ۷۵ درصد جمعیت این کشور را شیعیان تشکیل می‌دهند و اهل سنت نیز بخش دیگری از جمعیت مسلمان را شامل می‌شوند.
بازتاب تشیع در سفرنامه‌ها و آثار تاریخی
عضو هیئت علمی دانشگاه علامهٔ طباطبایی برای نشان دادن جایگاه تشیع در این منطقه، به گزارش‌های سفرنامه‌نویسان و مستشرقان اشاره کرد و از کتاب «تراژدی جهان اسلام» نوشته محسن حسام مظاهری به عنوان یکی از منابعی نام برد که گزارش‌های مربوط به عزاداری شیعیان را در دوره‌های مختلف گردآوری کرده است.
وی از «آدام اولئاریوس» نام برد که در سال ۱۶۳۸ میلادی، در دوره شاه عباس، عزاداری مردم شماخی برای امیرالمؤمنین علی(ع) را به تصویر کشیده است. به گفته وی، این تصویر همچنان موجود است و نمونه‌ای از شواهد تاریخی حضور و فعالیت آیین‌های شیعی در منطقه به شمار می‌رود.
استاد تاریخ تشیع همچنین از دربند به‌عنوان یکی از شهرهای باستانی و از مراکز مهم شیعی در قفقاز نام برد و به بناها و زیارتگاه‌هایی مانند مسجد شاه عباس، امامزاده ابراهیم گنجه و بی‌بی‌رحیمه خاتون به عنوان جلوه‌هایی از هویت شیعی منطقه اشاره کرد.
محدودیت‌های تاریخی و فشار بر شیعیان
وی در ادامه، جدایی مناطق شمال ارس از ایران در پی جنگ‌های ایران و روسیه و پیامدهای آن را از نقاط عطف تاریخ شیعیان این منطقه دانست و گفت: پس از این جدایی، جمعیت شیعه منطقه با حاکمیت روسیه روبه‌رو شد و فشارهای متعددی را تجربه کرد. بخشی از خاندان‌های علمی و مذهبی نیز در پی این تحولات به ایران مهاجرت کردند.
طاووسی با اشاره به دوره حاکمیت روسیه و سپس شوروی، از محدودیت‌های گسترده علیه فعالیت‌های دینی سخن گفت و ابراز کرد: با استناد به آمارها و گزارش‌هایی که در برخی منابع منتشر شده، بسته‌شدن و تخریب شمار زیادی از مساجد، اعدام روحانیان و ممنوعیت آموزش اسلامی و برگزاری مراسم مذهبی در دوره شوروی اتفاق افتاده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامهٔ طباطبایی همچنین با بیان تخریب برخی زیارتگاه‌ها در دوره کمونیستی و بازسازی آنها پس از فروپاشی شوروی، از حاجی علی‌اکرام علی‌اف، از چهره‌های مذهبی منطقه نارداران، به‌عنوان یکی از افرادی یاد کرد که در دفاع از تشیع و فعالیت‌های دینی نقش داشتند.
وی گفت: با وجود این فشارها، پیوندهای فرهنگی و مذهبی مردم جمهوری آذربایجان با ایران همچنان برقرار مانده است، مانند واکنش مردم منطقه به شهادت شهید باکری و دیگر نمونه‌های تاریخی و اجتماعی که می‌توان به آنها اشاره کرد.
دکتر طاووسی از کم‌توجهی به ظرفیت‌های فرهنگی و مذهبی جمهوری آذربایجان انتقاد کرد و گفت: در کنار اشتراکات زبانی و فرهنگی، پیوندهای مذهبی نیز می‌تواند زمینه ارتباط گسترده‌تری میان ایران و مردم این کشور فراهم کند.
محدودیت حجاب بخشی از روند مهندسی اجتماعی در جمهوری آذربایجان است
در ادامه مهمت چلنگ، استاد تاریخ مذاهب اسلامی در دانشکده الهیات دانشگاه اولوداغ شهر بورسا در ترکیه، نیز از طریق پیام ویدئویی در این نشست سخن گفت.
وی با اشاره به تحولات اخیر جمهوری آذربایجان و ممنوعیت حجاب در مدارس دولتی، این موضوع را فراتر از یک محدودیت مربوط به پوشش دانست و آن را بخشی از روندی بلندمدت برای تغییر ساختار اجتماعی این کشور توصیف کرد.
چلنگ با اشاره به واکنش‌های صورت‌گرفته در ترکیه، ایران و دیگر کشورهای اسلامی، همچنین مخالفت بخشی از مردم و جامعه دیندار جمهوری آذربایجان با این ممنوعیت، گفت: به باور من، در پس این تصمیم برنامه‌ای بلندمدت‌تر وجود دارد و محدودیت حجاب یکی از مراحل مهندسی اجتماعی در آذربایجان است.
وی با انتقاد از تداوم قدرت در خاندان علی‌اف، اظهار کرد: بزرگ‌ترین نگرانی حاکمان آذربایجان، رشد طبیعی آگاهی دینی در جامعه است؛ چه در میان شیعیان و چه اهل سنت و چه این آگاهی تحت تأثیر ایران و ترکیه شکل بگیرد یا در مسیر طبیعی خود گسترش یابد. مسئله اصلی برای حاکمیت، افزایش نمود دین در عرصه عمومی است؛ زیرا چنین آگاهی‌ای می‌تواند در بلندمدت موقعیت سیاسی خاندان علی‌اف را با چالش روبه‌رو کند.
این استاد تاریخ مذاهب اسلامی با اشاره به محدودیت فعالیت‌های سیاسی و برخورد با مخالفان در جمهوری آذربایجان، افزود: در چنین شرایطی، محدودیت حجاب را باید ابزاری در روند مهندسی اجتماعی دانست؛ روندی که با هدف دور کردن جامعه از تأثیرات دینی، اعم از تشیع و تسنن و تأثیرات ایران و ترکیه، دنبال می‌شود.
چلنگ در ادامه، عادی‌سازی روابط اجتماعی و منطقه‌ای جمهوری آذربایجان را نیازمند گسترش ارتباط این کشور با جهان اسلام و جهان ترک دانست و گفت: پیشرفت آذربایجان بدون برقراری روابط اجتماعی عادی و پیوندهای گسترده‌تر با کشورهای اسلامی و جهان ترک امکان‌پذیر نیست. محدود ماندن روابط به چارچوب‌هایی که حاکمیت تعیین می‌کند، مانع رشد کشور خواهد شد و دسترسی مردم به منابع و امکانات عمومی را محدود خواهد کرد.
وی در تحلیل زمینه‌های شکل‌گیری وضعیت کنونی، به بازپس‌گیری مناطق قره‌باغ و بازگشت سرزمین‌های اشغال‌شده اشاره کرد و گفت: این تحولات برای الهام علی‌اف محبوبیت داخلی به همراه داشته است. همچنین ارتباطات علی‌اف با اسرائیل و کشورهای غربی و حفظ تعادل در روابط با روسیه، به تقویت موقعیت سیاسی و خانوادگی او کمک کرده است.
این استاد دانشگاه در ادامه، از نقش ترکیه در تحولات منطقه سخن گفت و برخی رفتارهای این کشور را موجب تنش و فرسایش روابط با جمهوری آذربایجان دانست.
وی همچنین با طرح دیدگاه خود درباره تحولات ژئوپلیتیکی قفقاز، مدعی شد که آمریکا و اسرائیل در پی ایجاد ساختاری جدید در این منطقه‌اند و برای الهام علی‌اف در این ساختار نقشی در نظر گرفته‌اند.
چلنگ در بخش دیگری از سخنان خود، وضعیت جامعه مدنی و آزادی‌های سیاسی در جمهوری آذربایجان را نقد کرد و گفت: نبود جامعه مدنی، محدودیت فعالیت سیاسی و مخالفان، و فقدان آزادی بیان و امکان انتقاد، عرصه زندگی شهروندان عادی را محدود کرده است. در حالی که موقعیت خاندان علی‌اف استحکام بیشتری می‌یابد، دسترسی مردم به امکانات اقتصادی و منابع عمومی محدودتر می‌شود.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که این وضعیت تغییر کند و مردم جمهوری آذربایجان در برابر آن بی‌تفاوت نمانند.
استاد تاریخ مذاهب اسلامی در دانشکده الهیات دانشگاه اولوداغ شهر بورسا در ترکیه همچنین از ترکیه، ایران، دیگر کشورهای اسلامی و کشورهای متمدن خواست با رویکردی مسالمت‌آمیز و متمدنانه با روندهای مورد انتقاد او مخالفت کنند و زمینه بازگشت روابط اجتماعی و منطقه‌ای به وضعیتی عادی‌تر فراهم شود.
سه سطح تحلیل تحولات دینی و مسئله حجاب در جمهوری آذربایجان
در ادامه نشست، دکتر مولایی با اشاره به اشتراکات فرهنگی و تاریخی مردم جمهوری آذربایجان و آذربایجان ایران، تأکید کرد: برای فهم تحولات دینی و مسئله حجاب در این کشور باید از یک چارچوب چندسطحی استفاده کرد.
وی سه سطح ملی، منطقه‌ای و جهانی را برای تحلیل این تحولات برشمرد و توضیح داد: مسئله حجاب و منازعات پیرامون هویت دینی را نمی‌توان صرفاً در محدوده سیاست‌های داخلی جمهوری آذربایجان بررسی کرد؛ بلکه باید تحولات منطقه قفقاز و آسیای مرکزی و همچنین روندهای جهانی‌شدن فرهنگی را نیز در نظر گرفت.
مولایی با اشاره به نیروهای اجتماعی فعال در جمهوری آذربایجان، از سه جریان ملی‌گرایی قومی آذری، میراث تفکر چپ و مارکسیستی و نیروی مذهب، به‌ویژه تشیع، نام برد.
وی ملی‌گرایی قومی آذری را یکی از عوامل مؤثر در معادلات اجتماعی و فرهنگی این کشور دانست و گفت: در کنار آن، سابقه طولانی حاکمیت شوروی و تأثیر تفکر مارکسیستی نیز در تحولات فرهنگی جمهوری آذربایجان نقش داشته است.
این استاد دانشگاه افزود: پس از جدایی منطقه از ایران در دوره جنگ‌های ایران و روسیه، این سرزمین تحت حاکمیت روسیه تزاری قرار گرفت و در ادامه، از سال ۱۹۲۰ میلادی به قلمرو حکومت شوروی پیوست. در این دوره، تفکر چپ و الگوهای فرهنگی متأثر از آن در جامعه آذربایجان گسترش یافت.
وی با اشاره به تأثیر هم‌جواری ایران با شوروی بر ورود اندیشه‌های چپ به ایران، یادآور شد: بخشی از فعالیت‌های علمی متفکرانی مانند علامه طباطبایی و شهید مطهری نیز در مواجهه با این جریان‌های فکری شکل گرفت.
دکتر مولایی نیروی سوم را مذهب دانست و با اشاره به حضور گسترده شیعیان در جمهوری آذربایجان، تأکید کرد: مذهب همچنان یکی از نیروهای فعال اجتماعی در این کشور است؛ هرچند جریان‌های ضدمذهب نیز در آن حضور دارند.
میراث شوروی و تضعیف هویت دینی و قومی
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ادامه، سیاست‌های شوروی را در تضعیف هم‌زمان هویت دینی و ملی اقوام مختلف مؤثر دانست و گفت: حکومت شوروی برای ایجاد نوعی هویت مشترک میان جمهوری‌های مختلف، تلاش می‌کرد ملی‌گرایی قومی و تعلقات مذهبی را محدود کند و آنها را زیر چتر هویت مورد نظر حکومت مرکزی قرار دهد.
وی افزود: این سیاست‌ها در کنار گسترش تفکر مارکسیستی، آثار بلندمدتی بر سبک دینداری مردم منطقه گذاشت. وضعیت امروز دینداری در جمهوری آذربایجان را باید با توجه به همین سابقه تاریخی بررسی کرد.
مولایی، تفاوت‌هایی را که در سبک دینداری شیعیان جمهوری آذربایجان با شیعیان ایران دیده می‌شود، لزوماً نشانه ضعف دینداری ندانست و اظهار کرد: مردمی که چند دهه تحت فشار یک حکومت ضد مذهب زندگی کرده‌اند، در مسیر حفظ هویت دینی و انتقال مناسک به نسل‌های بعد، تجربه متفاوتی داشته‌اند.
وی گفت: نمی‌شود وقتی شما مشغول مقاومت هستید و یک جبهه وسیع مشغول تهاجم به شماست، انتظار داشته باشید که هیچ آشفتگی‌ای در آن جبهه رخ ندهد. برخی آشفتگی‌ها در سطوح مختلف دینداری مردم آذربایجان را باید در بستر تاریخی مقاومت آنان برای حفظ هویت مذهبی و مناسک شیعی فهم کرد.
تحولات منطقه‌ای و افزایش نقش جریان تشیع
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در سطح دوم تحلیل خود، به تحولات منطقه‌ای پرداخت و گفت: جایگاه جریان تشیع در چند دهه گذشته در منطقه تغییر کرده است. تشیع که در برخی جوامع منطقه در حاشیه قرار داشت، به‌تدریج به نیرویی اثرگذار در تحولات سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است.
وی، لبنان و نقش اجتماعی و سیاسی شیعیان این کشور را نمونه‌ای از این تغییر دانست و اظهار کرد: گسترش اسلام سیاسی، زمینه پیوند و تعامل بیشتر میان جریان‌های شیعی و سنی را نیز فراهم کرده است.
مولایی با اشاره به اهمیت ژئوپلیتیکی منطقه غرب آسیا، آسیای مرکزی و قفقاز، منابع انرژی و موقعیت راهبردی این مناطق را از عواملی دانست که توجه قدرت‌های جهانی را به آنها جلب کرده است.
این استاد دانشگاه تحولات فرهنگی جمهوری آذربایجان و مسئله حجاب را در پیوند با این روندهای منطقه‌ای قابل بررسی دانست و افزود: حضور و نفوذ قدرت‌های غربی در این مناطق تنها به مناسبات اقتصادی و سیاسی محدود نمی‌شود و ابعاد فرهنگی نیز دارد.
جهانی‌شدن فرهنگی و منازعه بر سر حجاب
وی در سطح سوم تحلیل خود، جهانی‌شدن فرهنگی را مطرح کرد و گفت: نظام سرمایه‌داری متأخر، الگویی از فرهنگ را در سطح جهان گسترش می‌دهد که در جوامع مختلف، متناسب با شرایط بومی، صورت‌های متفاوتی پیدا می‌کند.
مولایی با اشاره به تغییرات فرهنگی و پوششی در کشورهای مختلف، یادآور شد: بخشی از تحولات مربوط به حجاب در ایران و جمهوری آذربایجان را باید در چارچوب همین روندهای جهانی بررسی کرد.
وی گفت: جهانی‌شدن فرهنگی می‌تواند به همگن‌سازی فرهنگ‌ها و تضعیف برخی الگوهای بومی منجر شود. تغییر الگوهای پوشش در کشورهایی مانند هند و همچنین حضور حجاب در شهرهای بزرگ جهان نمونه‌هایی از تحولات فرهنگی مرتبط با این موضوع است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به تفاوت صورت‌بندی مسئله حجاب در کشورهای مختلف، گفت: در جمهوری آذربایجان این مسئله در قالب ممنوعیت حجاب در مدارس مطرح شده و در برخی کشورهای دیگر نیز محدودیت‌هایی درباره انواع پوشش وجود داشته است.
وی با اشاره به دیدگاه پیتر برگر درباره تحولات سکولاریزاسیون در جهان و کتاب او با عنوان «افول سکولاریزاسیون»، اظهار کرد: برخلاف این تصور که سکولاریزاسیون همواره روندی رو به گسترش داشته است، این جریان در جوامع غربی با تحولاتی روبه‌رو شده است.
مولایی همچنین با اشاره به تأخیر بروز این روند در ایران، تأکید کرد که تحولات مربوط به حجاب در جمهوری آذربایجان را نیز باید در چارچوب تحولات فرهنگی و اجتماعی گسترده‌تر بررسی کرد.
وی در جمع‌بندی سخنانش تأکید کرد: تحولات دینی و مسئله حجاب در جمهوری آذربایجان، حاصل تأثیر هم‌زمان عوامل ملی، منطقه‌ای و جهانی است و نمی‌توان آنها را تنها با بررسی سیاست‌های داخلی این کشور توضیح داد.
ضرورت بررسی میدانی و پدیدارشناختی مسئله حجاب
در بخش دیگری از این نشست، دکتر حبیب‌الله اسداللهی، مدیر مرکز رصد تیام، با اشاره به فعالیت‌های مطالعاتی این مرکز در حوزه فرهنگ و انجام مطالعات میدانی درباره حجاب در ایران، بر ضرورت بررسی دقیق زمینه‌های بروز پدیده‌های اجتماعی تأکید کرد.
وی یکی از نکات مهم در مطالعه حجاب را تفکیک میان حجاب و دینداری دانست و گفت: نمی‌توان صرفاً از روی نوع پوشش افراد درباره میزان دینداری آنان قضاوت کرد. ممکن است فردی در زمینه پوشش با الگوی مورد انتظار فاصله داشته باشد، اما در دیگر ابعاد زندگی خود به باورها و مناسک دینی پایبند باشد؛ همان‌طور که باحجاب‌بودن نیز به‌تنهایی نشان‌دهنده التزام کامل فرد در همه ابعاد دینی نیست.
اسداللهی تأکید کرد: برای شناخت یک پدیده اجتماعی باید زمینه‌های شکل‌گیری آن را به‌صورت مستقل بررسی کرد و همه عوامل بروز آن را به عوامل بیرونی نسبت نداد.
وی با اشاره به مسئله حجاب در جمهوری آذربایجان، پرسش‌هایی درباره نحوه مواجهه مردم با قوانین محدودکننده مطرح کرد و گفت: باید بررسی شود مردم در برابر چنین قوانینی چه واکنشی نشان و چه رفتارهایی از خود بروز می‌دهند.
مدیر مرکز رصد تیام، افزود: اگر زمینه‌های اجتماعی لازم برای پذیرش یک قانون در جامعه وجود نداشته باشد، اعمال آن می‌تواند با واکنش‌هایی روبه‌رو شود. انجام مطالعات پدیدارشناختی درباره حجاب و بررسی تجربه زیسته مردم در مواجهه با این موضوع می‌تواند به شناخت دقیق‌تر مسئله کمک کند.
توجه به تحولات ایران فرهنگی و نقش بازیگران خارجی
دکتر عبدالعلی‌زاده، کارشناس رسانه نیز در بخش پایانی نشست، با اشاره به پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان ایران و جمهوری آذربایجان، تحولات این کشور را در چارچوب گسترده‌تری از جغرافیای ایران فرهنگی بررسی کرد.
وی با تأکید بر اینکه تحولات جمهوری آذربایجان را نباید جدا از رخدادهای دیگر مناطق مرتبط با ایران فرهنگی دید، به نمونه‌هایی مانند تاجیکستان اشاره کرد و از کم‌توجهی به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی این حوزه انتقاد کرد.
عبدالعلی‌زاده با طرح موضوع نقش قدرت‌های خارجی در تحولات تاریخی و فرهنگی منطقه، بر ضرورت بررسی سابقه مداخلات و تأثیرگذاری بازیگران بیرونی تأکید کرد.
وی همچنین برخی رخدادهای تاریخی، از جمله کتاب‌سوزی‌ها و تحولات سیاسی در مناطق مختلف را نیازمند بررسی دقیق‌تر از منظر نقش نیروها و جریان‌های دخیل دانست با اشاره به عملیات روانی و فرهنگی در کشورهای مختلف، گفت: برخی الگوهای تأثیرگذاری و سناریوهای سیاسی و رسانه‌ای ممکن است در جغرافیاهای متفاوت تکرار شوند. شناخت این روندها نیازمند توجه به ابعاد تمدنی و تاریخی تحولات است.
این کارشناس رسانه در پایان، با اشاره به جایگاه معنویت در تاریخ و فرهنگ ایرانی، بر ضرورت شناخت ظرفیت‌های تمدنی ایران تأکید کرد و گفت: جوان امروزی سؤال می‌کند چرا باید با آمریکا سرشاخ شویم. نمی‌داند که تمدن ایرانی در طول تاریخ بشریت همواره با ظلم و ظالم سرشاخ بوده است.