به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع)، در شانزدهمین نشست پیش‌همایش «امتداد اجتماعی عرفان در ساحت تمدنی»، دکتر محمدرضا فریدونی، عرفان‌پژوه و عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان، به تبیین جایگاه دعا و نیایش در عرفان اسلامی و نقش آن در ابعاد فردی و اجتماعی زندگی پرداخت.
فریدونی در آغاز سخنان خود، عرفان اسلامی را دانشی برای شناخت حقیقت از مسیر تزکیه، توجه درونی و کشف و شهود معرفی کرد و گفت: برای تبیین مبانی این دانش، می‌توان به متون دینی و آموزه‌های قرآن کریم رجوع کرد؛ متونی که بر دو مفهوم محوری «غنای الهی» و «فقر انسان و دیگر موجودات در برابر خداوند» تأکید دارند.
وی با اشاره به آیه «یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» توضیح داد: در این آیه، فقر انسان به خداوند به‌صورت مطلق بیان شده است؛ به این معنا که انسان در همه ابعاد وجودی خود به خداوند نیازمند است، درحالی‌که خداوند از هر موجودی بی‌نیاز است.
فقر وجودی انسان و شکل‌گیری فضیلت‌های اخلاقی
این استاد دانشگاه با اشاره به تفسیر علامه طباطبایی در کتاب «المیزان» افزود: در آیه یادشده، متعلق فقر انسان مشخص نشده است؛ بنابراین، نیاز انسان به خداوند به حوزه یا موضوع خاصی محدود نیست و همه ابعاد وجودی او را دربرمی‌گیرد.
فریدونی با تبیین ارتباط میان شناخت فقر وجودی انسان و اخلاق گفت: درک وابستگی انسان به خداوند می‌تواند در شکل‌گیری فضیلت‌هایی مانند تواضع نقش داشته باشد. انسانی که عظمت و عزت الهی را درک می‌کند، برای خود استقلالی در برابر خداوند قائل نمی‌شود و این شناخت در نگاه و رفتار او نیز اثر می‌گذارد.
وی با اشاره به تفاوت میان شناخت نظری و تجربه درونی حقیقت توضیح داد: عرفان نظری به شناخت و تبیین این مبانی می‌پردازد، اما در عرفان عملی، انسان باید این حقیقت را در وجود خود وجدان کند و آن را به تجربه درونی برساند.
این عرفان‌پژوه با اشاره به تعبیرهای مناجات‌گونه در صحیفه سجادیه، بر اهمیت چشیدن و وجدان‌کردن حقیقت تأکید کرد و عرفان اسلامی را دانشی دانست که محور آن، شناخت غنای خداوند و فقر انسان و دیگر موجودات است.
دعا؛ فراتر از یک عمل فردی و ابزاری برای رفع مشکلات
وی در ادامه، دعا و نیایش را یکی از زمینه‌های مهم تحقق عملی این شناخت معرفی کرد و گفت: دعا را نباید صرفاً بخشی از یک برنامه سلوکی یا وسیله‌ای برای برآورده‌شدن خواسته‌های مادی و رفع مشکلات در نظر گرفت؛ بلکه دعا خود دارای ابعاد گوناگون و ظرفیت‌های تربیتی، اخلاقی، اعتقادی، روان‌شناختی و اجتماعی است.
استاد فریدونی با انتقاد از کم‌توجهی به دعا در برخی حوزه‌های علمی و آموزشی اظهار کرد: متون دعایی اهل‌بیت(ع) از ظرفیت‌های گسترده‌ای برخوردارند و نمی‌توان آن‌ها را به یک حوزه علمی خاص محدود کرد. صحیفه سجادیه تنها مجموعه‌ای از درخواست‌های فردی نیست، بلکه دربردارنده مضامین عمیق کلامی، فلسفی، عرفانی، اخلاقی و اجتماعی است.
وی با اشاره به دعای امام سجاد(ع) درباره مرزداران، این نمونه را نشانه‌ای از حضور مسائل اجتماعی در متون دعایی دانست و گفت: در این متون، موضوعاتی مانند خیررسانی به مردم، اصلاح امور مسلمانان و توجه به وضعیت جامعه نیز مطرح شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان همچنین تأکید کرد: دعا نباید صرفاً به‌عنوان ابزاری برای دستیابی به خواسته‌های شخصی یا جایگزینی برای اقدام عملی در نظر گرفته شود؛ بلکه توجه به خداوند می‌تواند در کنار تلاش و استفاده از اسباب، به زندگی فرد جهت بدهد و زمینه تحول درونی را فراهم کند.
دعا و تحول اجتماعی؛ تغییر پایدار بدون توجه به خداوند ممکن نیست
دکتر فریدونی در پاسخ به پرسشی درباره نقش دعا در تغییر سرنوشت جوامع گفت: تحول درونی و پایدار اجتماعی بدون توجه عمیق به خداوند، دعا، استغاثه و توسل تحقق نمی‌یابد. لازم است که میان تغییرات ظاهری در جامعه و تحولی که در باورها و درون انسان‌ها شکل می‌گیرد، تمایز قائل شویم.
وی با اشاره به دوره بنی‌عباس و گسترش فعالیت‌هایی در حوزه‌هایی مانند فلسفه، مباحث قرآنی و حدیثی و شکل‌گیری مکاتب کلامی، این پرسش را مطرح کرد که آیا وجود نهادها و فعالیت‌های علمی و دینی، به‌تنهایی برای تحقق توحید و خداشناسی کافی است؟
این استاد دانشگاه برای توضیح دیدگاه خود، وضعیت جامعه را به انسانی تشبیه کرد که از جسم برخوردار است، اما روح در او دمیده نشده است. وی تصریح کرد: فعالیت‌های ظاهری و ساختارهای اجتماعی، بدون تحول درونی انسان‌ها، لزوماً به تحقق حقیقت مورد نظر دین منجر نمی‌شوند.
فریدونی در همین زمینه، توجه به فطرت الهی را ضروری دانست و تأکید کرد: انسان باید برای شناخت عمیق‌تر حقیقت، به این فطرت توجه کند و از خداوند برای پیمودن مسیر بندگی یاری بخواهد.
اعتماد به خداوند در کنار استفاده از اسباب
این عرفان‌پژوه با اشاره به خاطره‌ای از آیت‌الله محمدعلی تسخیری درباره مناجات پیش از حضور در جلسه‌ای در سازمان ملل، بر اهمیت دعا و توکل در فعالیت‌های اجتماعی تأکید کرد و گفت: مناجات و استغاثه می‌تواند زمینه‌ساز تأثیرگذاری بر دل‌ها باشد؛ زیرا در نهایت، هدایت و دگرگونی دل‌ها در اختیار خداوند است.
وی با اشاره به توصیه‌های نقل‌شده از برخی استادان اخلاق و عرفان درباره نمازخواندن و درخواست حاجت از خداوند، توضیح داد: انسان باید در کنار پیگیری امور و استفاده از اسباب، اعتماد خود را به خداوند حفظ کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان همچنین مفهوم «اذن الهی» را از مفاهیم محوری توحید در قرآن دانست و گفت: در نگاه توحیدی، هیچ امری مستقل از اراده و مشیت خداوند تحقق نمی‌یابد.
دعا، امید، صبر و قناعت؛ آثار فردی نیایش
در بخش دیگری از نشست، دکتر فریدونی در پاسخ به پرسشی درباره آثار اجتماعی دعا، به پیامدهای فردی آن اشاره کرد و گفت: توجه به خداوند می‌تواند به زندگی انسان معنا ببخشد و امید، خودباوری و صبر را تقویت کند.
وی با اشاره به دشواری‌ها و ناهنجاری‌های زندگی، بر نقش توجه معنوی در ایستادگی در برابر مشکلات تأکید کرد و افزود: انسانی که لذت مناجات و خلوت با خداوند را تجربه می‌کند، می‌تواند به قناعت و پرهیز از اسراف نزدیک‌تر شود.
این استاد دانشگاه گفت: دعا و نیایش در صورتی که به تجربه‌ای درونی تبدیل شود، تنها در لحظه عبادت باقی نمی‌ماند، بلکه در سبک زندگی، نحوه مصرف، رفتار با دیگران و شیوه مواجهه با دشواری‌ها نیز اثر می‌گذارد.
وی در ادامه، با اشاره به سیره امیرالمؤمنین امام علی(ع) و دیگر معصومان(ع)، میان خلوت و عبادت شبانه از یک سو و حضور مسئولانه در عرصه اجتماعی از سوی دیگر ارتباط برقرار و بر ضرورت توجه هم‌زمان به معنویت و مسئولیت‌پذیری اجتماعی تأکید کرد.
محبت الهی و مسئولیت در برابر مردم
در ادامه نشست، حجت‌الاسلام علی‌جان‌زاده روشن، دبیر جلسه، این پرسش را مطرح کرد که آیا سوز و اشتیاق عارفانه، در صورتی که به توجه به محرومان و مستضعفان و تلاش برای اقامه قسط و عدالت اجتماعی منجر نشود، می‌تواند نشانه عرفان حقیقی باشد؟
فریدونی در پاسخ، با اشاره به وجود جریان‌های مختلف و حتی برداشت‌های نادرست از عرفان، تأکید کرد: وجود نمونه‌های بدلی نباید موجب نادیده‌گرفتن اصل حقیقت شود.
وی همچنین با اشاره به نسبت عقلانیت و معنویت در دین اسلام گفت: نمی‌توان دین را به عقلانیت محدود کرد و از معنویت آن غافل شد یا معنویت را بدون پشتوانه عقلانی در نظر گرفت.
این استاد دانشگاه در ادامه، میان عرفان اصیل و برخی جریان‌های نوپدید تمایز گذاشت و توضیح داد: دعاهای مکاتب مختلف، متناسب با شناخت آن‌ها از مبدأ و مقصد انسان شکل می‌گیرد.
وی افزود: دعا در سنت اسلامی بر شناخت خداوند و ارتباط انسان با مبدأ نامتناهی هستی استوار است، درحالی‌که برخی جریان‌ها، خواسته‌های محدود مادی یا تجربه‌هایی خاص را محور قرار می‌دهند.
استاد فریدونی با اشاره به برخی جریان‌های موسوم به عرفان نوپدید، از جمله عرفان حلقه و آموزه‌های اوشو، پرسش‌هایی درباره هدف و نتیجه برخی تجربه‌های مطرح‌شده در این جریان‌ها مطرح و بر ضرورت سنجش ادعاهای عرفانی با مبانی دینی و عقلانی تأکید کرد.
عرفان عملی؛ معیار اثرگذاری معنویت در زندگی
عضو هیئت علمی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان در بخش دیگری از سخنان خود، بر اهمیت عرفان عملی در کنار دانش نظری عرفان تأکید کرد و گفت: صرف مطالعه کتاب‌های عرفانی یا آشنایی با اصطلاحات این حوزه، به معنای تحقق عرفان در زندگی انسان نیست.
وی با اشاره به اهمیت حضور قلب در نماز، توضیح داد: عرفان باید در رفتار و عمل انسان آشکار شود و به خودسازی و اصلاح رابطه او با دیگران بینجامد. اگر انسان در مسیر شناخت خداوند و اصلاح خویش گام بردارد، می‌تواند در جامعه نیز اثرگذار باشد.
این عرفان‌پژوه با اشاره به سیره امام خمینی(ره) و تأثیر معنوی شخصیت ایشان بر جوانان، بر نقش تجسم عملی باورها در تربیت دیگران تأکید کرد و گفت: اثرگذاری انسان تنها به سخن و آموزش مستقیم محدود نمی‌شود؛ بلکه رفتار، نگاه و شیوه زندگی او نیز می‌تواند در دیگران تأثیر بگذارد.
وی در همین زمینه، خودسازی را مقدمه‌ای برای جامعه‌سازی دانست و تأکید کرد: کسانی که به دنبال کمک به انقلاب و فراهم‌کردن زمینه‌های ظهور هستند، باید از توجه به خود و پیاده‌کردن حقایق دینی در وجودشان آغاز کنند.
ضرورت استخراج الگوهای تربیتی و تمدنی از صحیفه سجادیه
استاد فریدونی در جمع‌بندی سخنان خود، بر ضرورت توجه علمی و روشمند به متون دعایی اهل‌بیت(ع) تأکید کرد و گفت: هنوز ظرفیت‌های این متون برای استخراج الگوهای فکری، فرهنگی، تربیتی و تمدنی به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته است.
وی با اشاره به صحیفه سجادیه و دعای کمیل، پیشنهاد کرد که گروهی از پژوهشگران و استادان حوزه و دانشگاه، با همکاری یکدیگر، به استخراج قواعد و دستورالعمل‌های سلوکی از این متون بپردازند؛ قواعدی که بتوانند راهنمای عملی افراد در مسیر خودسازی باشند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه صرف توصیه کلی به ترک گناه و انجام کارهای درست برای هدایت عملی افراد کافی نیست، بر ضرورت تدوین برنامه‌ها و دستورالعمل‌های روشن و متناسب با نیازهای مخاطبان تأکید کرد.
وی همچنین پیشنهاد داد: متون دعایی در حوزه و دانشگاه بیشتر مورد توجه آموزشی و پژوهشی قرار گیرند و همان‌گونه که برای برخی حوزه‌های علمی درس‌ها و دوره‌های تخصصی برگزار می‌شود، مطالعه و تبیین علمی دعا نیز جایگاه مشخصی پیدا کند.
دکتر فریدونی با اشاره به ظرفیت صحیفه سجادیه، نهج‌البلاغه و دیگر متون دینی، بر ضرورت فراهم‌کردن زمینه‌ای برای فهم دقیق‌تر این آثار تأکید کرد و گفت: می‌توان از دل این متون، قواعدی استخراج کرد که هم از پشتوانه عقلانی برخوردار باشند و هم در سلوک عملی و زندگی اجتماعی به کار آیند.
دعا و نیایش؛ زمینه‌ای برای پیوند خودسازی و جامعه‌سازی
در پایان این نشست، استاد فریدونی بر این نکته تأکید کرد که عرفان و توحید، اموری دور از دسترس و عجیب‌وغریب نیستند؛ بلکه انسان می‌تواند با روی‌آوردن به خداوند و استمرار در دعا و نیایش، مسیر خودسازی را آغاز کند.
وی با تأکید بر ضرورت گسترش فرهنگ دعا در جامعه، ابراز امیدواری کرد که توجه به متون دعایی اهل‌بیت(ع) از سطح قرائت صرف فراتر رود و به شناخت، تربیت و عمل منجر شود؛ مسیری که از نظر او می‌تواند زمینه پیوند میان خودسازی فردی و اصلاح اجتماعی را فراهم کند.