به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع)، سومین جلسه از مرحله سوم سلسله‌نشست‌های علمی «رابطه پدر ـ پسری در آینه علم و دین» با عنوان «چالش‌ها و فرصت‌ها، راهکارها و مهارت‌ها» و با ارائه حجت‌الاسلام دکتر مسعود آذربایجانی برگزار شد.
دکتر آذربایجانی در این نشست، با محور قرار دادن نامه ۳۱ نهج‌البلاغه، به بررسی وظایف تربیتی پدر در ارتباط با پسر پرداخت و سخنان خود را در چند محور از جمله شناخت تفاوت‌های نسلی، آشنایی با ویژگی‌های نسل Z، شیوه‌های برقراری ارتباط با فرزندان و نقش‌های عاطفی، عملی، اخلاقی و الگویی پدر سامان داد.
فاصله میان پدر و پسر؛ از انطباق نسلی تا اختلاف نسلی
این استاد حوزه و دانشگاه، افزایش فاصله میان والدین و فرزندان، به‌ویژه پدران و پسران، را یکی از مسائل خانواده‌های امروز دانست و برای تبیین آن با اشاره به تغییر الگوی هویتی نسل‌ها، گفت: در گذشته فرزندان در انتخاب شغل، باورها، نگرش‌ها و سبک زندگی شباهت بیشتری به پدران خود داشتند؛ اما امروزه این همانندی کاهش یافته و اختلاف میان والدین و فرزندان به یکی از موضوعات مهم در خانواده‌ها و مراجعات مشاوره‌ای تبدیل شده است.
وی هویت انسان را دارای سه لایه باورها، ارزش‌ها و نگرش‌ها و الگوهای رفتاری دانست و با مقایسه هویت دو نسل، سه وضعیت انطباق نسلی، گسست نسلی و اختلاف نسلی را از یکدیگر متمایز کرد. در انطباق نسلی، باورها، ارزش‌ها و رفتارهای پدر و فرزند شباهت زیادی به یکدیگر دارد؛ در گسست نسلی، اشتراک میان دو نسل در این لایه‌های هویتی بسیار اندک است؛ اما در اختلاف نسلی، با وجود حفظ بخشی از باورها و ارزش‌های مشترک، تفاوت‌هایی در نگرش‌ها و به‌ویژه الگوهای رفتاری آن‌ها دیده می‌شود.
حجت‌الاسلام آذربایجانی وضعیت غالب جامعه امروز ایران را بیشتر از نوع اختلاف نسلی دانست، نه گسست کامل؛ وضعیتی که در آن پدر و فرزند با وجود برخورداری از برخی باورهای مشترک، در شیوه زندگی، انتخاب‌ها و رفتارها تفاوت دارند و همین تفاوت‌ها می‌تواند ارتباط میان آن‌ها را دشوار کند.
وی با استناد به روایت «لا تُقْسِرُوا أَوْلادَکُمْ عَلَى آدَابِکُمْ، فَإِنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ لِزَمَانٍ غَیْرِ زَمَانِکُمْ؛ فرزندانتان را به آداب و روش‌های خود مجبور نکنید؛ زیرا آنان برای زمانی غیر از زمان شما آفریده شده‌اند» از امیرالمؤمنین(ع)، بر ضرورت توجه پدران به تفاوت شرایط زمانی و اجتماعی نسل‌ها تأکید کرد و یادآور شد که نباید از فرزندان انتظار داشت الگوهای رفتاری پدران خود را عیناً دنبال کنند.
استاد حوزه و دانشگاه افزود: این روایت بر ضرورت توجه به تفاوت شرایط زمانی و اجتماعی دو نسل تأکید دارد و نشان می‌دهد که نباید انتظار داشت فرزندان دقیقاً همان الگوهای رفتاری پدران خود را دنبال کنند.
وی همچنین با اشاره به توصیف امیرالمؤمنین(ع) از موقعیت خود و فرزندشان در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه، یادآور شد: حضرت خود را پدری در آستانه پایان عمر و پشت‌سرگذارنده روزگار معرفی می‌کنند، درحالی‌که فرزند را جوانی می‌دانند که آرزوهای فراوانی دارد، هنوز به بسیاری از خواسته‌هایش نرسیده و در معرض حوادث، دشواری‌ها و آسیب‌های زندگی قرار دارد. این مقایسه، تفاوت موقعیت و نگاه دو نسل به زندگی را نشان می‌دهد و ضرورت تعدیل انتظارات پدران از فرزندان را یادآور می‌شود.
شناخت نسل Z و دگرگونی منابع اثرگذار بر تربیت
آذربایجانی ظهور نسلی با ویژگی‌های متفاوت را از دیگر عوامل فاصله میان پدر و پسر دانست و با اشاره به نسل Z اظهار داشت: نسل‌های X، Y و Z را می‌توان بر اساس شرایط اجتماعی و رسانه‌ای دوران رشدشان از یکدیگر متمایز کرد. نسل X عمدتاً با رسانه‌هایی مانند کتاب، روزنامه، رادیو و تلویزیون رشد کرده است؛ نسل Y علاوه بر این رسانه‌ها با ماهواره و رایانه آشنا شده و نسل Z از دوران کودکی با اینترنت، تلفن همراه و فضای مجازی ارتباط داشته است.
وی گفت: دسترسی گسترده به اطلاعات و محتوای متنی، صوتی و تصویری، حضور فعال در شبکه‌های اجتماعی، مواجهه با الگوهای فرهنگی متنوع و علاقه به تجربه‌های جدید، از ویژگی‌های نسل جدید است. این نسل در مقایسه با نسل‌های پیشین، بخش بیشتری از ارتباطات و فعالیت‌های اجتماعی خود را در فضای مجازی دنبال می‌کند و از این طریق با منابع اطلاعاتی و الگوهای رفتاری متعددی مواجه می‌شود.
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه تعارض میان اطلاعات دریافتی از فضای مجازی و ارزش‌های بومی خانواده و جامعه را از مسائل مهم پیش روی این نسل دانست و به احساساتی مانند خشم، غم، ترس و نارضایتی که در بخشی از محتوای تولیدشده توسط کاربران جوان دیده می‌شود، اشاره کرد.
وی همچنین گفت: نسل جدید معمولاً از روابط کاملاً سلسله‌مراتبی و دستوری استقبال نمی‌کند و ارتباط گفت‌وگومحور و تعاملی را ترجیح می‌دهد. از سوی دیگر، تأثیرگذاری خانواده و مدرسه به‌عنوان منابع تربیتی، در کنار نقش فزاینده شبکه‌های اجتماعی و چهره‌های مشهور، با تغییراتی روبه‌رو شده است. به همین دلیل، روش‌های سنتی مبتنی بر دستور و تحکم ممکن است اثرگذاری گذشته را نداشته باشند.
دکتر آذربایجانی در ادامه، با اشاره به سخن امیرالمؤمنین(ع) درباره قلب نوجوان، «إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ کَالْأَرْضِ الْخَالِیَةِ، مَا أُلْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیْءٍ قَبِلَتْهُ؛ قلب نوجوان همچون زمین خالی و آماده‌ای است که هر بذری در آن افشانده شود، آن را می‌پذیرد»، بر اهمیت دوره نوجوانی در آموزش و تربیت تأکید کرد و گفت: پدران باید پیش از آنکه ذهن و قلب فرزندانشان با اندیشه‌ها و الگوهای دیگران شکل بگیرد، برای برقراری ارتباط، آموزش و هدایت آنان اقدام کنند.
راهکارهای برقراری ارتباط مؤثر با نسل جدید
این استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود، شناخت دنیای ذهنی فرزندان را ضروری دانست و نخستین گام در برقراری ارتباط مؤثر با آنان را ایجاد رابطه عاطفی عمیق برشمرد.
وی اظهار داشت: فرزند باید محبت و پذیرش پدر را به‌صورت واقعی احساس کند و بداند که پدر او را دوست دارد، می‌پذیرد و در موقعیت‌های مختلف با او همدلی می‌کند. چنین رابطه‌ای صرفاً با تأمین نیازهای مادی شکل نمی‌گیرد، بلکه نیازمند توجه عاطفی و همراهی مستمر پدر است.
حجت‌الاسلام آذربایجانی شناخت افکار، نگرش‌ها و سبک زندگی فرزند را نیز ضروری دانست و گفت: پدر باید بداند فرزندش چه مطالبی می‌خواند، چه محتوایی می‌بیند، به چه موضوعاتی علاقه دارد، در چه شبکه‌هایی حضور دارد و چه دغدغه‌هایی ذهن او را مشغول کرده است. بدون شناخت دنیای ذهنی فرزند، برقراری ارتباط مؤثر دشوار خواهد بود.
وی گفت‌وگوی دوجانبه و همراه با سعه‌صدر را از دیگر ضرورت‌های رابطه پدر و پسر دانست و تصریح کرد: پدر نباید تنها گوینده و نصیحت‌کننده باشد، بلکه باید شنونده خوبی نیز باشد. فرصت دادن به فرزند برای بیان دیدگاه‌هایش، به رسمیت شناختن نظرات او و حتی پذیرفتن اشتباهات خود، می‌تواند به تقویت رابطه کمک کند. گاهی نیز لازم است پدر بپذیرد که بخشی از انتقادات و دیدگاه‌های فرزند درست است و همه حقیقت در اختیار او نیست.
عضو هیئت علمی گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه همچنین استفاده از نقاط قوت نسل جدید را مهم دانست و مطرح کرد: فرزندان امروز ممکن است در برخی زمینه‌های نظری و تئوریک با ضعف‌هایی روبه‌رو باشند، اما در عمل‌گرایی، انرژی و فعالیت عملی توانمندی‌هایی داشته باشند. پدر می‌تواند با به رسمیت شناختن این توانایی‌ها، مسئولیت‌هایی متناسب با علایق فرزند به او واگذار کند؛ از جمله مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی و محیط‌زیستی.
حجت‌الاسلام آذربایجانی بهره‌گیری از خلاقیت فرزندان، به‌ویژه از حدود سیزده‌سالگی، را از دیگر راهکارهای تقویت رابطه پدر و پسر دانست و اظهار داشت: مشارکت دادن فرزندان در حل مسائل و تصمیم‌گیری‌ها، احساس ارزشمندی و مسئولیت‌پذیری را در آنان تقویت می‌کند.
وی افزایش سواد رسانه‌ای پدران را نیز ضروری دانست و گفت: پدر باید با فضای دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی، هوش مصنوعی و فرصت‌ها و آسیب‌های رسانه‌ای آشنا باشد تا بتواند با فرزند خود زبان مشترک پیدا کند. مطالعه منابع علمی درباره تربیت نوجوان و جوان و یادگیری مهارت‌های ارتباطی نیز از دیگر ضرورت‌هایی بود که او مطرح کرد.
آذربایجانی در همین زمینه کتاب «پدر قهرمان من» نوشته مگ میکر، با ترجمه شهناز نوحی و منتشرشده از سوی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه را معرفی کرد و با اشاره به مطالب این کتاب، حضور مؤثر پدر در زندگی فرزندان را با پیامدهایی همچون تقویت خودمهارگری، اعتمادبه‌نفس و مهارت‌های اجتماعی و کاهش احتمال بروز رفتارهای پرخطر، مشکلات رفتاری و روانی، بزهکاری و اعتیاد مرتبط دانست.
وی گفت: حضور پدر می‌تواند در بهبود عملکرد شناختی و تحصیلی، توانایی‌های زبانی و ادراکی، موفقیت شغلی و اقتصادی و بهزیستی روان‌شناختی فرزندان نقش داشته باشد.
تعدیل انتظارات و پذیرش تفاوت‌های فرزند
این استاد حوزه و دانشگاه یکی از خطاهای رایج پدران را انتظار از فرزندان برای پیروی کامل از الگوهای فکری، اعتقادی و رفتاری خود دانست و تأکید کرد: هر فرد ویژگی‌ها، ظرفیت‌ها و شرایط خاصی دارد و تفاوت‌های نسلی نیز بر این تفاوت‌ها می‌افزاید. ازاین‌رو، پدر باید میان اصول ثابت تربیتی و شیوه‌های متفاوت اجرای آن‌ها تمایز قائل شود.
وی گفت: پذیرش تفاوت‌های فرزند به معنای کنار گذاشتن اصول دینی و تربیتی نیست؛ بلکه پدر باید ضمن پایبندی به این اصول، ظرفیت و شرایط فرزند را بشناسد و از تحمیل انتظارات فراتر از توان او خودداری کند. برای مثال، می‌توان از فرزند انتظار دینداری داشت، اما نباید الزاماً انتظار داشت که او دقیقاً با همان سبک و الگوی شخصی پدر دینداری کند.
حجت‌الاسلام آذربایجانی با اشاره به روایتی از امام صادق(ع) درباره تفاوت درجات ایمان، بر ضرورت مدارا با افرادی که در مرتبه پایین‌تری از ایمان قرار دارند تأکید کرد و افزود: در تربیت نیز باید متناسب با ظرفیت افراد و به‌تدریج زمینه رشد آنان را فراهم کرد؛ زیرا فشار بیش از اندازه ممکن است به نتیجه معکوس بینجامد.
وی استمرار محبت پدرانه در سنین بزرگسالی را نیز مورد توجه قرار داد و با اشاره به نامه ۳۱ نهج‌البلاغه که امیرالمؤمنین(ع) هنگام بازگشت از جنگ صفین برای امام حسن مجتبی(ع) نوشتند، گفت: امام حسن(ع) در آن زمان حدود سی سال داشتند، اما حضرت بارها ایشان را با تعبیر محبت‌آمیز «یا بُنَیَّ» خطاب می‌کنند. این شیوه نشان می‌دهد که نیاز فرزند به محبت و عاطفه پدرانه با رسیدن به نوجوانی و بزرگسالی پایان نمی‌یابد.
عضو هیئت علمی گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه همچنین به توضیح امیرالمؤمنین(ع) درباره بهره‌گیری از تجربه گذشتگان در این نامه اشاره کرد و اظهار داشت: حضرت حاصل مطالعه آثار، اخبار و سرگذشت پیشینیان را برای فرزند خود برگزیدند تا راهنمای او در زندگی باشد. این رویکرد، به معنای الزام فرزند به تکرار شیوه زندگی پدر نیست، بلکه انتقال تجربه برای کمک به انتخاب و حرکت آگاهانه اوست.
گفت‌وگوی اقناعی به جای دستور و تحکم
این استاد دانشگاه در ادامه، با اشاره به رشد قدرت تفکر انتزاعی در حدود دوازده و سیزده‌سالگی، گفت: در این مرحله نوجوان نیاز دارد دلیل سخنان پدر را بداند و درباره موضوعات مختلف قانع شود. بنابراین، تربیت او صرفاً با دستور و مطالبه اطاعت امکان‌پذیر نیست و پدر باید سطح تحول شناختی فرزند را در نظر بگیرد.
آذربایجانی ارائه استدلال‌های قوی و قابل‌فهم را از اصول مهم گفت‌وگوی تربیتی دانست و افزود: پدر باید برای آموزه‌های دینی، اخلاقی و تربیتی دلیل داشته باشد و بتواند آن‌ها را متناسب با فهم فرزند توضیح دهد. در موضوعات تخصصی نیز بهتر است از افراد آگاه و متخصص کمک بگیرد تا به‌جای هدایت درست، موجب سردرگمی فرزند نشود.
وی با اشاره به توصیه امیرالمؤمنین(ع) در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه با عبارت «أَحْیِ قَلْبَکَ بِالْمَوْعِظَةِ» بر نقش موعظه حکیمانه در تربیت تأکید کرد. حضرت در ادامه این نامه، فرزند خود را به مطالعه سرگذشت گذشتگان، تأمل در آثار آنان و عبرت گرفتن از تجربه انسان‌هایی که پیش از او زندگی کرده‌اند، سفارش می‌کنند.
استاد حوزه آموزش عقاید با استدلال عقلی را از دیگر روش‌های مورد استفاده امیرالمؤمنین(ع) دانست و با اشاره به استدلال حضرت درباره وحدانیت خداوند، تصریح کرد: اگر پروردگار دیگری در کنار خدای یگانه وجود داشت، باید آثار قدرت و تدبیر او نیز آشکار می‌شد و پیامبران دیگری از سوی او مبعوث می‌شدند؛ درحالی‌که چنین چیزی وجود ندارد. این نمونه نشان می‌دهد که حضرت حتی در آموزش بنیادی‌ترین مسائل اعتقادی به فرزند خود، از تبیین عقلانی بهره می‌گیرند.
وی تبیین فلسفه احکام و آموزه‌های دینی را برای نسل پرسشگر امروز ضروری دانست و گفت: نوجوانان و جوانان، بسیاری از مطالب را بدون دلیل نمی‌پذیرند و می‌خواهند چرایی و مبنای آن‌ها را بدانند. این ویژگی را باید فرصتی برای گفت‌وگو و آموزش عمیق‌تر دانست.
حجت‌الاسلام آذربایجانی با اشاره به آیاتی درباره آثار نماز، زکات و حج، تأکید کرد: در آموزش آموزه‌های دینی باید در کنار بیان حکم، به فلسفه و آثار آن نیز توجه شود.
وی با اشاره به توصیه امیرالمؤمنین(ع) در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه درباره رعایت حقوق دیگران، عبارت «اجْعَلْ نَفْسَکَ مِیزَاناً فِیمَا بَیْنَکَ وَبَیْنَ غَیْرِکَ؛ خودت را معیار و میزان رابطه میان خود و دیگران قرار بده» را یادآور شد و اظهار داشت: بر اساس این توصیه، انسان باید آنچه را برای خود می‌پسندد برای دیگران نیز بپسندد و آنچه را برای خود نمی‌خواهد، برای دیگران نخواهد. امیرالمؤمنین(ع) در ادامه این نامه نیز بر رعایت عدالت، نیکی به دیگران و پرهیز از ظلم تأکید می‌کنند.
این استاد حوزه و دانشگاه استفاده از تمثیل و مثال را نیز در انتقال مفاهیم تربیتی مؤثر دانست؛ زیرا این روش می‌تواند مفاهیم انتزاعی را به موضوعاتی ملموس تبدیل کند.
وی برای نمونه به تمثیل امیرالمؤمنین(ع) درباره دنیا و آخرت اشاره کرد که در آن، گروهی دنیا را منزلگاهی موقت و محل عبور می‌دانند و گروهی دیگر آن را خانه اصلی خود تصور می‌کنند. این تمثیل تفاوت نگاه انسان‌ها به دنیا و آخرت را به زبانی قابل‌فهم توضیح می‌دهد.
حجت‌الاسلام آذربایجانی همچنین زیبایی کلام و انتخاب واژگان مناسب را در اثرگذاری گفت‌وگو با فرزند مهم دانست و با اشاره به آیه «وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا» گفت: پدر باید در ارتباط با فرزند از کلمات زیبا، جملات سنجیده و تعابیر مناسب استفاده کند. گفت‌وگو با فرزند نیز مانند سخن گفتن در یک جمع مهم، نیازمند توجه و برنامه‌ریزی است.
چهار نقش اساسی پدر در تربیت پسر
عضو هیئت علمی گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در بخش پایانی سخنان خود، چهار نقش عاطفی، کنشی و عملی، اخلاقی و معنوی، و الگویی را برای پدر برشمرد.
نقش عاطفی:
وی تأکید کرد: عاطفه و محبت پدرانه نقشی مستقل و مهم در تربیت فرزند دارد و نمی‌توان آن را به دلیل نقش عاطفی مادر نادیده گرفت. نشان دادن محبت، توجه به احساسات و آرزوهای فرزند، تقویت اعتمادبه‌نفس، ایجاد امنیت روانی، تشویق و تحسین و همراهی در مشکلات، از مصادیق این نقش است. نیاز به محبت پدرانه به دوران کودکی محدود نیست و فرزند حتی در بزرگسالی نیز به توجه و عاطفه پدر نیاز دارد.
نقش کنشی و عملی:
این استاد دانشگاه، حضور عملی پدر در زندگی فرزند را ضروری دانست و نام‌گذاری مناسب، هم‌بازی‌شدن با کودک، آموزش نظم و انضباط و همراهی در مسیر ازدواج را از مصادیق آن برشمرد. وی به‌ویژه بر اهمیت بازی در هفت سال نخست زندگی تأکید کرد و گفت: پدر و مادر باید برای بازی با فرزند وقت اختصاص دهند و او را به بازی‌های حرکتی و فعال تشویق کنند تا تمام وقت کودک به تلفن همراه و بازی‌های رایانه‌ای اختصاص نیابد. زمانی که پدر در کودکی برای فرزند صرف می‌کند، در واقع برای مراحل بعدی زندگی او سرمایه‌گذاری کرده است.
نقش اخلاقی و معنوی:
حجت‌الاسلام آذربایجانی صداقت، تعهد و مسئولیت‌پذیری، شجاعت، قدرت تصمیم‌گیری، توانایی نه گفتن در برابر خواسته‌های نادرست، عزت‌نفس، توکل، دعا و عبادت و ارتباط با اهل‌بیت(ع) را از ویژگی‌هایی دانست که پدر باید در رفتار خود به فرزند نشان دهد. وی با اشاره به روایت «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ» تأکید کرد: تربیت اخلاقی و معنوی بیش از آنکه با توصیه‌های زبانی محقق شود، از طریق رفتار و عمل پدر شکل می‌گیرد.
نقش الگویی:
وی چهارمین نقش پدر را الگوبودن برای پسر دانست و گفت: پدر باید از نظر علمی، اخلاقی، معنوی و معرفتی به جایگاهی برسد که فرزند بتواند او را الگوی خود قرار دهد. در این نگاه، پدر تنها تأمین‌کننده نیازهای مادی خانواده نیست، بلکه باید نقش سرپرست، پشتیبان، راهنما و دوست را نیز ایفا کند تا فرزند بتواند در موقعیت‌های مختلف به او تکیه کند و از راهنمایی‌هایش بهره ببرد.
عضو هیئت علمی گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، با اشاره به نمونه‌هایی از روابط پدر و پسری، از رابطه شهید دکتر علی لاریجانی و فرزند ایشان نیز یاد کرد و آن را نمونه‌ای از دلبستگی و همراهی عمیق میان پدر و فرزند دانست.