به گزارش روابط عمومی پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع)، حجتالاسلام دکتر عبدالوحید داودی، عضو هیئت علمی گروه روانشناسی دانشگاه قم و مدیر میز خانواده دفتر تبلیغات اسلامی، در این نشست با بررسی نقش پدر در انتقال فرهنگ کار و حرفه از منظر روانشناسی و معارف اسلامی، به اهمیت الگوبرداری فرزندان از رفتار پدر، نقش رابطه عاطفی در آمادگی شغلی پسران و راهکارهای تربیت حرفهای متناسب با مراحل مختلف رشد پرداخت.
وی فرهنگ کار را مجموعهای از ارزشها، باورها و نگرشهای انسان درباره کار، شغل و حرفه دانست و گفت: این فرهنگ، مانند بسیاری از فرهنگهای دیگر، از نسلی به نسل بعد منتقل میشود و خانواده یکی از مهمترین بسترهای این انتقال است.
عضو هیئت علمی گروه روانشناسی دانشگاه قم افزود: در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، پدر به دلیل حضور پررنگتر در فعالیتهای اقتصادی و تأمین معاش خانواده، نقش مهمی در شکلگیری نگرش فرزندان، بهویژه پسران، درباره کار و حرفه دارد. پسران نیز باید بهتدریج برای پذیرش مسئولیتهای زندگی و ورود به عرصه کار آماده شوند.
پدر؛ الگوی عملی تلاش و مسئولیتپذیری
وی با تأکید بر اینکه اهمیت شغل و حرفه تنها به ضرورتهای اقتصادی و اجتماعی محدود نمیشود، اظهار کرد: کارکردن و برخورداری از مهارت حرفهای میتواند عزتنفس، اعتمادبهنفس و خودکارآمدی فرد را تقویت کند. حتی اگر فرد از مهارت خود درآمدی به دست نیاورد، صرف توانایی انجام یک کار میتواند احساس ارزشمندی و توانمندی را در او افزایش دهد.
حجتالاسلام داودی در تبیین مبانی روانشناختی نقش پدر در انتقال فرهنگ کار، به نظریه یادگیری اجتماعی آلبرت بندورا اشاره کرد و گفت: یکی از راههای مهم یادگیری انسان، مشاهده رفتار دیگران و الگوبرداری از آنهاست. پدر نیز یکی از نخستین الگوهای اجتماعی پسر به شمار میرود و فرزند بسیاری از نگرشهای خود درباره کار و حرفه را از مشاهده رفتار او میآموزد.
وی افزود: پسر معمولاً پدر را با شغل و حرفهاش میشناسد؛ برای مثال، پدرم معلم، پزشک، کارگر یا کشاورز است. ازاینرو، نوع نگرش پدر به شغل، میزان تعهد، نظم، علاقه و تلاش او میتواند در شکلگیری فرهنگ کاری فرزند تأثیرگذار باشد.
این پژوهشگر با تأکید بر اینکه انتقال فرهنگ کار صرفاً با توصیه و نصیحت امکانپذیر نیست، تصریح کرد: پدر باید در عمل الگویی از تلاش، تعهد و مسئولیتپذیری شغلی برای فرزند خود باشد.
رابطه عاطفی امن؛ پشتوانه پسر در مواجهه با دشواریهای شغلی
حجتالاسلام داودی در ادامه، با اشاره به نظریه دلبستگی، رابطه عاطفی پدر و فرزند را از دیگر عوامل مؤثر در آمادگی پسر برای ورود به عرصه کار دانست و گفت: پدر میتواند برای پسر پایگاه امن اجتماعی باشد؛ به این معنا که فرزند هنگام مواجهه با مشکلات و موقعیتهای دشوار، او را تکیهگاه خود بداند.
وی عنوان کرد: رابطه امن میان پدر و فرزند باید ترکیبی از محبت، عاطفه، اقتدار و قانونمندی باشد. پدر باید رفتاری قابل پیشبینی داشته باشد تا فرزند بداند در موقعیتهای مختلف با چه واکنشی روبهرو خواهد شد و متناسب با سن خود، برخورد مناسبی از او ببیند. این رابطه میتواند تحمل ابهام و توانایی مواجهه با شکستها و دشواریهای شغلی را در فرزند تقویت کند.
مدیر میز خانواده دفتر تبلیغات اسلامی با اشاره به پژوهشی از گروسمن در سال ۲۰۱۰، گفت: در این پژوهش، کیفیت بهتر رابطه پدر و فرزند با احتمال بیشتر موفقیت شغلی در آینده مرتبط دانسته شده است. در این فرایند نباید نقش مادر را نادیده گرفت؛ مادر نیز با حمایت عاطفی خود میتواند زمینهساز و تسهیلگر رابطه پدر و پسر باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، به جایگاه کار و تلاش در زندگی پیامبران و اولیای الهی پرداخت و از نجاری حضرت نوح(ع)، چوپانی و کشاورزی برخی پیامبران و فعالیتهای کشاورزی و آبادانی زمینها و باغها از سوی امیرالمؤمنین علی(ع) بهعنوان نمونههایی از این رویکرد یاد کرد.
حجتالاسلام داودی با اشاره به فعالیت اقتصادی امیرالمؤمنین(ع) در کنار مسئولیتهای اجتماعی و سیاسی، گفت: فرزندان ایشان نیز در کنار پدر در فعالیتهای کشاورزی و اقتصادی مشارکت میکردند. امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نیز کارکردن و کسب درآمد را امری ارزشمند میدانستند و آن را با شأن و جایگاه انسان ناسازگار نمیشمردند.
وی حضور فرزندان در کنار پدر و مشارکت در فعالیتهای واقعی او را یکی از شیوههای انتقال فرهنگ کار در سیره اهلبیت(ع) دانست و افزود: یکی از ضعفهای تربیتی امروز این است که فرزندان کمتر در جریان فعالیتهای شغلی پدر قرار میگیرند و فرصت مشاهده و تجربه مستقیم کار را پیدا میکنند.
از بازیهای شغلی تا مسئولیتپذیری در دوران کودکی
این استاد دانشگاه در ادامه، راهکارهای انتقال فرهنگ کار را متناسب با مراحل رشد فرزندان تشریح کرد و دوران کودکی، نوجوانی و جوانی را از یکدیگر متمایز دانست.
وی درباره دوران کودکی، از حدود سه تا دوازدهسالگی، توضیح داد: کودک در این سن هنوز شناخت واقعبینانهای از مشاغل ندارد و بیشتر از طریق تخیل و بازی با حرفههای مختلف آشنا میشود. ازاینرو، بازیهای نقشآفرینی میتوانند راه مناسبی برای آشنایی او با مشاغل باشند.
دکتر داودی افزود: پدر میتواند در بازی با فرزند، نقشهایی مانند معلم و دانشآموز، تعمیرکار، مغازهدار یا فضانورد را تجربه کند. این بازیها علاوه بر تقویت رابطه عاطفی پدر و پسر، کودک را با مشاغل، ابزارها و فرایندهای کاری آشنا میکند.
وی تأکید کرد: بازیهای مشترک پدر و پسر نباید تنها به فعالیتهای بدنی مانند توپبازی و کشتیگرفتن محدود شود و بازیهای مرتبط با مشاغل نیز میتوانند در برنامه آنها قرار گیرند.
مدیر میز خانواده دفتر تبلیغات سپردن مسئولیتهای کوچک و متناسب با توانایی کودک را راهکار دیگری برای آموزش فرهنگ کار دانست و گفت: از حدود هفتسالگی میتوان مسئولیتهایی مانند مرتبکردن وسایل مغازه، جابهجایی وسایل سبک، دستهبندی پروندهها یا کمک در فعالیتهای ساده کاری را به کودک سپرد. همچنین همراه بردن فرزند به محیط کار و فراهمکردن فرصت مشارکت محدود در فعالیتها، به آشنایی او با فضای واقعی کار کمک میکند.
وی با اشاره به نقش پاداش در این فرایند توضیح داد: برای انجام مسئولیتهای متناسب با سن کودک میتوان پاداشهایی در نظر گرفت که الزاماً پولی نیستند و حتی تشویق یا خرید یک بستنی را نیز شامل میشوند. همچنین میتوان بهتدریج پول توجیبی هفتگی را با مسئولیتهایی که به فرزند واگذار شده است، هماهنگ کرد و همزمان با افزایش سن، سطح مسئولیتها را نیز افزایش داد.
تجربه کار واقعی؛ ضرورتی در دوران نوجوانی
حجتالاسلام داودی دوران نوجوانی، حدود دوازده تا هجدهسالگی، را مرحلهای دانست که فرزند بهتدریج خود را بزرگسال میبیند و تمایل بیشتری به استقلال و تصمیمگیری شخصی پیدا میکند. در این دوره باید فرصت تجربه و عمل مستقلانه بیشتری در اختیار نوجوان قرار گیرد و نمیتوان همچنان مانند دوران کودکی با او رفتار کرد.
وی فراهمکردن فرصت اشتغال واقعی و متناسب با سن و شرایط نوجوان را یکی از راهکارهای مهم این دوره برشمرد و تأکید کرد: صرف یادگیری یک مهارت کافی نیست؛ نوجوان باید بتواند آن را در دنیای واقعی به کار بگیرد و در صورت امکان، از آن درآمد کسب کند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه فعالیت در مغازه، کارآموزی در تعمیرگاه و تجربه مهارتهای هنری، فنی، کامپیوتری و نرمافزاری از جمله فرصتهای شغلی واقعی است، افزود: اشتغال به نوجوان کمک میکند تواناییهای خود را بهتر بشناسد، اعتمادبهنفس و عزتنفس بیشتری پیدا کند و با واقعیتهای محیط کار، از جمله تعامل با مشتری، همکاری با دیگران و پذیرش مسئولیتهای شغلی آشنا شود.
وی گفت: نوجوان در محیط کار میآموزد که همیشه نمیتواند همه خواستههای خود را محقق کند و برای رسیدن به اهدافش باید تعامل و همکاری داشته باشد و گاهی از برخی خواستههای خود بگذرد.
حجتالاسلام داودی کارآموزی را نیز فرصتی برای آشنایی نوجوان با محیط واقعی کار دانست و با تأکید بر ضرورت بررسی شرایط محیط کار از سوی والدین و تناسب آن با سن و وضعیت نوجوان، گفت: نباید انتظار داشت محیط کار کاملاً خالی از مشکل و چالش باشد؛ زیرا نوجوان باید بهتدریج با واقعیتهای اجتماعی و شغلی آشنا شود.
وی گفتوگوی صمیمانه درباره مشاغل را از دیگر راهکارهای این دوره دانست و افزود: از حدود چهارده تا پانزدهسالگی که توانایی تفکر انتزاعی نوجوان افزایش مییابد، میتوان درباره آینده شغلی، فرصتها و دشواریهای حرفههای مختلف با او گفتوگو کرد. تجربههای شخصی پدر، از جمله مسیر طیشده، موفقیتها و اشتباهات او، میتواند برای نوجوان آموزنده باشد. البته این گفتوگوها نباید به نصیحت و سخنرانی رسمی تبدیل شود، بلکه بهتر است در فضایی دوستانه و تعاملی شکل بگیرد.
استقلال مالی و شکلگیری ارتباطات حرفهای در دوران جوانی
عضو هیئت علمی دانشگاه قم با اشاره به دوران جوانی، از حدود هجدهسالگی به بعد، گفت: در این مرحله باید مسئولیتپذیری شغلی و استقلال اقتصادی فرزند جدیتر دنبال شود.
وی تقویت استقلال مالی را یکی از محورهای مهم تربیت شغلی در این دوره دانست و افزود: جوان باید بهتدریج توانایی تأمین هزینههای شخصی و نیازهای مالی خود را به دست آورد. حتی اگر دانشجو باشد، نباید تحصیل را جایگزین کسب مهارت و درآمدزایی بداند. وابستگی دائمی به پول توجیبی پدر میتواند احساس استقلال و عزتنفس جوان را تضعیف کند.
حجتالاسلام داودی اظهار کرد: پدر میتواند همچنان حمایت مالی خود را ادامه دهد، اما این حمایت نباید جایگزین تلاش و درآمدزایی جوان شود. حتی در برخی موارد میتوان کمک مالی را به شکل قرض در اختیار او گذاشت تا احساس مسئولیت بیشتری نسبت به آن داشته باشد.
وی مشارکت جوان در بخشی از هزینههای خانواده را نیز راهی برای آمادهسازی او در پذیرش مسئولیتهای اقتصادی دانست و گفت: جوان باید بیاموزد که درآمد صرفاً برای هزینههای شخصی نیست و در آینده مسئولیتهایی در برابر خانواده و دیگران خواهد داشت. برای مثال، میتوان گاهی هزینه یک وعده شام خانوادگی یا بخشی از مخارج را به او سپرد.
این استاد دانشگاه در ادامه، ایجاد شبکه ارتباطی شغلی را از دیگر مسئولیتهای پدر در دوران جوانی برشمرد و توضیح داد: اگر حرفه فرزند با شغل پدر مرتبط باشد، پدر میتواند استادان، افراد باتجربه و همکاران موفق خود را به او معرفی کند. اگر حوزه کاری فرزند متفاوت باشد نیز میتواند از میان دوستان و آشنایان، افراد موفق در آن حرفه را شناسایی و زمینه ارتباط فرزند با آنها را فراهم کند.
وی با تأکید بر اینکه شبکهسازی شغلی به معنای پارتیبازی نیست، آن را فرصتی برای یادگیری، انتقال تجربه، شناخت مسیرهای حرفهای و آشنایی با فرصتهای همکاری دانست.
دلسوزی افراطی و مقایسه؛ از موانع تربیت شغلی
حجتالاسلام داودی در ادامه به برخی موانع انتقال فرهنگ کار به پسران اشاره کرد و با بیان اینکه دلسوزی افراطی والدین یکی از این موانع است، گفت: برخی پدران به دلیل سختیهایی که خود در زندگی تجربه کردهاند، تلاش میکنند فرزندانشان با هیچ دشواریای روبهرو نشوند؛ درحالیکه دور نگهداشتن فرزند از همه مشکلات، ممکن است توانایی او را برای حل مسائل در بزرگسالی کاهش دهد.
وی تأکید کرد: محبت به فرزند به معنای فراهمکردن زندگی کاملاً راحت و بدون چالش نیست؛ بلکه باید او را برای مواجهه با واقعیتهای زندگی آماده کرد.
غیبت فیزیکی و عاطفی پدر از دیگر موانعی بود که این استاد دانشگاه به آن اشاره کرد. وی گفت: برخی پدران به دلیل مشغله کاری زمانی به خانه میرسند که فرزندان خواب هستند و زمانی از خانه خارج میشوند که هنوز بیدار نشدهاند. چنین شرایطی فرصت الگودهی، تعامل و ایجاد رابطه عاطفی را کاهش میدهد و ممکن است فرزند شغل و کار را عاملی برای دوری پدر از خود بداند.
مدیر میز خانواده دفتر تبلیغات اسلامی راهکار این مسئله را افزایش کیفیت زمان حضور پدر در کنار فرزند دانست و بر اهمیت اختصاص زمانهایی برای گفتوگو، بازی و همراهی تأکید کرد.
وی داشتن انتظارات فراتر از توانایی و تجربه فرزند را نیز از دیگر موانع تربیت شغلی برشمرد و گفت: شرکت در یک دوره آموزشی کامپیوتر، زبان یا مهارت فنی به این معنا نیست که فرزند بلافاصله توانایی ورود مستقل به بازار کار را پیدا کرده است. یادگیری مهارت با توانایی کسب درآمد از آن تفاوت دارد و گاهی نوجوان باید مدتی شاگردی کند و تجربه به دست آورد.
این پژوهشگر همچنین مقایسه فرزند با دیگران را عاملی آسیبزا برای عزتنفس او دانست و توصیه کرد: بهجای مقایسه پسر با همسالان یا بستگان، پیشرفت او با گذشته خودش سنجیده شود. یادآوری مهارتهایی که در گذشته نداشته و اکنون به دست آورده است، میتواند احساس پیشرفت و توانمندی را در او تقویت کند.
شناخت استعداد و علاقه فرزند در انتخاب مسیر شغلی
حجتالاسلام داودی، بیتوجهی به استعداد و علاقه فرزند را از دیگر موانع انتقال درست فرهنگ کار دانست و گفت: همه افراد برای مشاغل مختلف استعداد و علاقه یکسانی ندارند. برخی در حوزههای علمی و دانشی توانمندترند، برخی مهارتهای فنی بیشتری دارند و برخی نیز در فعالیتهای ورزشی یا حرفههای دیگر استعداد نشان میدهند.
وی بر ضرورت شناسایی استعدادها، توجه به علاقههای فرزند و فراهمکردن فرصت تجربه مشاغل مختلف تأکید کرد و افزود: پدر باید متناسب با توانایی و علاقه فرزند، امکانات و آموزش لازم را در اختیار او قرار دهد و در عین حال، بر مسیر و شرایط انتخابشده نظارت داشته باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه قم در جمعبندی سخنان خود، الگوبودن پدر در تلاش و تعهد شغلی، ایجاد رابطه عاطفی امن، مشارکتدادن فرزند در فعالیتهای کاری، سپردن مسئولیتهای متناسب با سن، فراهمکردن فرصت اشتغال و تقویت استقلال مالی را از مهمترین راهکارهای انتقال فرهنگ کار برشمرد.
وی تأکید کرد: پدر در تربیت شغلی پسر نباید تنها به تأمین درآمد خانواده بسنده کند، بلکه باید زمینه آشنایی فرزند با کار و تلاش را از دوران کودکی فراهم سازد تا او در نوجوانی تجربه کسب کند و در جوانی بتواند مسئولیت حرفه و زندگی اقتصادی خود را بر عهده بگیرد.